Deze Arabische docu’s zijn te zien tijdens IDFA 2019

idfa arabische documentaires 2019

Vanaf 20 november is het weer tijd voor het International Documentary Film Festival Amsterdam, oftewel IDFA. Tien dagen lang kan je op verschillende locaties in Amsterdam terecht voor boeiende en meeslepende documentaires.

Wij hebben een overzicht gemaakt van alle documentaires met een Arabisch tintje. Je checkt ze hieronder. Meer info over tijden, locaties en prijzen vind je op de website van IDFA

Amussu

Ze wonen naast de grootste zilvermijn van Afrika, maar voor de inwoners van het Zuid-Marokkaanse Imider levert dat niets op. Sterker nog: hun bestaan is er alleen maar wankeler door geworden. Water werd schaars door de zilverdelving. Terwijl een grote producent zijn zakken vulde, is het dorp letterlijk leeggezogen. Totdat de inwoners in 2011 een pijplijn platlegden om hun plantages te redden.

Inmiddels zijn we jaren verder en is rondom de pijplijn een protestkamp ontstaan, terwijl het dorp nog altijd wordt geteisterd door de industrie en lokale autoriteiten. Geweld en arrestaties zijn geen zeldzaamheid. 

The Cave

Een groot deel van het Syrische Oost-Ghouta ligt in puin en miljoenen mensen zijn al gevlucht als in 2016 de bommen van het regeringsleger blijven vallen. Omdat het gebied omsingeld is, kunnen de 400.000 overgebleven inwoners geen kant op. In die uitzichtloze situatie is het geïmproviseerde ondergrondse ziekenhuis voor de opvang van gewonden een van de weinige lichtpunten. 

De jonge kinderarts dr. Amani staat aan het hoofd van een team dokters en verpleegkundigen dat met beperkte middelen doet wat het kan. Intussen moet zij zich – mede namens haar vrouwelijke collega’s – ook nog eens verdedigen tegenover mannen die vinden dat een vrouw het huishouden moet doen en een man aan het roer het beter zou doen.

De film laat zien hoe de bevolking lijdt onder de burgeroorlog, maar gaat vooral over de manier waarop het ziekenhuispersoneel zich staande houdt onder moeilijke werkomstandigheden. Met humor en onderlinge plaagstootjes, maar ook met angst en momenten van vertwijfeling: kunnen ze echt hulp bieden of is het niet meer dan een doekje voor het bloeden?

A Comedian in a Syrian Tragedy

De politieke opinies van Fares Helou, een van de bekendste film- en televisieacteurs in Syrië, wegen zwaar voor het regime van Assad. Dat hij in 2011 zich aan de zijde van de pro-democratische demonstranten schaarde was niet zonder betekenis. Om hem aan de kant van de regering te krijgen, bestoken de hoogste ambtenaren van het dictatoriale regime hem ten eerste met opzichtig eerbetoon, en ten tweede met verhulde dreigementen.

Vrezend voor zijn leven en de veiligheid van zijn familie, verlaat Helou het land. Maar zodra hij met zijn familie in Parijs neerstrijkt, begint de pijn van de ballingschap, die zich manifesteert in een dagelijkse, obsessieve behoefte in contact te blijven met Syrië en een manier te vinden om iets bij te dragen.

Voor Fares Helou betekent zijn ballingschap ook dat zijn sterrenstatus nu alleen nog op het internet en via social media voortleeft. Terwijl de familie probeert haar weg te vinden in een volkomen nieuwe omgeving en cultuur, wordt de behoefte om trouw te blijven aan de droom van een vrij en democratisch Syrië een kwestie van integriteit, een existentiële queeste.

Destruction and Return in al-Araqib

In de afgelopen zestig jaar is al-Araqib, een dorp in de Negev-woestijn, 140 keer afgebroken door Israëlische ordetroepen en herbouwd door de bedoeïenen die er wonen. De staat beschuldigt de bedoeïenen ervan dat zij zich op zijn grondgebied bevinden, terwijl de woestijnbewoners zich beroepen op het feit dat zij deze grond al vele generaties bewonen. Onderzoeksbureau Forensic Architecture ontwikkelde een platform om dit conflict over grondbezit letterlijk in kaart te brengen.

Archiefmateriaal of beelden die de overheid vrijgeeft blijken ontoereikend: ook een topografische kaart kan politiek beladen zijn. Het multidisciplinaire collectief leerde de gemeenschap hoe zij zelf een archief kan aanleggen. De bedoeïenen verzamelden vervolgens familiedocumenten en socialemediaberichten die duidelijk maken welke ruimingen wanneer plaatsvonden en waar hun voorouders begraven liggen.

Ze maakten de vergaarde informatie digitaal doorzoekbaar om zo een nieuwe kaart van al-Araqib te kunnen maken. Die toont een gedetailleerde weergave van zowel het huidige dorp als vorige ‘versies’. Zo is een levende kaart ontstaan waaraan de bedoeïenen nieuw bewijs kunnen toevoegen: een interactief archief waarin hun claim op het land in de Negev wordt vastgelegd. 

For Sama

For Sama is de eerste documentaire van de 26-jarige Syrische burgerjournalist Waad al-Kataeb. Ze draagt de film op aan haar pasgeboren dochter. “Ik wil dat je begrijpt waarom je vader en ik deze keuzes hebben gemaakt, waarvoor we vochten.” Met een eenvoudige digitale camera legt ze de Syrische opstand tegen dictator Assad in rebellenbolwerk Aleppo vast, vanaf het begin tot aan de gedwongen evacuatie eind 2016.

Er gebeurt veel in die vijf jaar: de hoopgevende revolutie wordt neergeslagen, de stad belegerd en continu gebombardeerd. Al-Kataeb filmt het oorlogsgeweld in al zijn bloederige details en dreiging met handheld camera, soms als bijna-slachtoffer. Ze ziet de gevolgen van dichtbij: haar man werkt als arts in een van de weinige overgebleven ziekenhuizen in de stad. Binnen de gruwelijke dagelijkse realiteit van de oorlog ervaren we met haar de onzekere toekomst voor haar kind.

For Sama toont de Syrische tragedie van binnenuit. Het commentaar daarop bereikt ons als een brief van een moeder aan haar kind. Veel dichterbij dan dit kan een oorlog niet komen.

I Have Seen Nothing, I Have Seen All

De buitenwijk waar Yaser Kassab woont, is anoniem en non-descript. Te oordelen naar de sneeuw, de nabijgelegen bossen en de architectuur bevindt hij zich ergens in Scandinavië. Maar de gevluchte Syrische filmmaker is met zijn hoofd en hart ergens anders, bij zijn familie in Aleppo. Op het gebroken scherm van zijn smartphone bekijkt hij foto’s van ze. De telefoonverbinding valt soms uit, maar is helder genoeg om zijn vader te horen vertellen dat het graf van zijn jongere broer op last van de autoriteiten moet worden verhuisd.

Het contrast is groot tussen de verstilde, in grijs licht gedompelde beelden uit Kassabs woonplaats en de lange, schokkerige opnamen van een kapotgeschoten stad die zijn familie vanuit de auto maakt als ze op weg zijn naar de begraafplaats. Fysieke afstand en emotionele verwijdering versterken elkaar. En onder het oppervlak van de conversatie borrelt een woedende wanhoop over een oorlog die zo totaal is, dat zelfs de doden geen rust wordt gegund.

Ibrahim: A Fate to Define

De vader van filmmaker Lina Al Abed was lid van de militante Palestijnse Aboe Nidal-organisatie. Wat hij precies deed, wisten zijn kinderen niet; als iemand naar hem vroeg, moesten ze antwoorden dat hij op zakenreis was. In 1987, toen Lina zes jaar oud was, verdween hij plotseling, zonder een spoor achter te laten. Men vermoedt dat hij is vermoord, maar de ware toedracht is onbekend, en er wordt in de familie niet over gesproken.

Al Abed besluit met deze film het stilzwijgen te doorbreken en op zoek te gaan naar antwoorden, ook om te kunnen begrijpen welke impact dit gegeven heeft gehad op de achterblijvers. We volgen haar in ontmoetingen met haar moeder, een oudere broer en zus en andere familieleden. Het zijn intieme en soms ongemakkelijke gesprekken in een huiselijke context, ondersteund door een voice-over waarin Al Abed reflecteert op wat ze heeft gehoord. De geschiedenis blijkt niet eenvoudig te reconstrueren. Alle betrokkenen hebben zo hun eigen manier om zich te verhouden tot dit deel van hun geschiedenis.

In Mansourah, You Separated Us

Voor het eerst sinds de Algerijnse Onafhankelijkheidsoorlog (1954-1962) is Malek, de vader van regisseur Dorothée Myriam Kellou, weer terug in zijn geboortedorp Mansourah. Tijdens de oorlog vervoerde het Franse leger ruim twee miljoen Algerijnen met geweld naar herhuisvestingskampen. In zijn geboortehuis proberen Malek en zijn dochter zich voor de geest te halen wat er toen precies is gebeurd en waarom de meeste mensen al die jaren zwegen. De verwoesting van de dorpen is maar bij weinigen bekend, terwijl de gevolgen voor de plattelandsbewoners enorm waren.

We horen hoe tijdens de oorlog in Maleks dorp een kamp werd opgezet door het Franse leger in hun strijd tegen het Algerijnse Front de Libération Nationale. Een getuige denkt met afschuw terug aan de vrachtwagen waarin hij als jongetje naar onbekende bestemmingen werd vervoerd. De gevolgen van de gedwongen herhuisvesting zijn nog steeds voelbaar, vertelt een oudere man. Ook een getraumatiseerde man die meerdere mensen vermoordde komt aan het woord. Hun getuigenissen brengen een ijzingwekkende, onderbelichte geschiedenis aan de oppervlakte.

Bekijk de trailer

Khartoum Offside

Een bijzonder portret van voetballende vrouwen in Khartoem, die ervan dromen met een nationaal team voor Soedan uit te komen op het WK. De obstakels die ze op de weg daarnaartoe moeten overwinnen, op sociaal, politiek en financieel gebied, lijken haast onoverkoombaar. Toch blijven ze optimistisch, blijmoedig en keihard trainen op de van gras verstoken velden in Khartoem.

Sara is een van de voortrekkers en de coach van het team. Ze kampt niet alleen met gebrek aan geld, steun en faciliteiten, maar ook met bureaucratische problemen: omdat ze uit Zuid-Soedan komt, wordt het haar moeilijk gemaakt in Khartoem te blijven. De filmmakers volgen haar en andere teamleden in hun dagelijkse leven, waarbij ze verrassend dichtbij komen. De vrouwen steken hun meningen niet onder stoelen of banken en vertellen (soms lachend) over het geweld en de tegenwerking waarmee ze te maken krijgen.

De beelden van de voetbalsters op het veld, lobbyend voor geld, aan het werk en onderweg, worden afgewisseld met poëtische close-ups van hun lichamen in actie, als een viering van kracht en vrouwelijkheid.

Let’s Talk

In een intiem gesprek met haar dochter Sara, die ook films maakt, onderzoekt regisseur Marianne Khoury thema’s als moederschap, identiteit en afkomst. Ze brengt Sara in beeld in het verticale kader dat bij de iPhone-generatie hoort. Wanneer Sara voorstelt om de camera om te draaien, omdat de film vooral over Marianne gaat, verandert het kader naar het vertrouwde landscape-formaat.

De dialoog tussen moeder en dochter vormt de rode draad van een losjes en informeel samengesteld portret van vier generaties uit familie van de filmmaker, afkomstig uit de Levant. Sleutelfiguren zijn Iris, de moeder van Marianne, die door de buitenwereld werd gezien als een charismatische, mooie vrouw, maar ook aan een depressie leed, Marianne’s grootmoeder, haar broers, een tante en ‘oom Joe’, de gevierde Egyptische regisseur Youssef Chahine.

Beelden uit het familiearchief en fragmenten uit de autobiografische speelfilms van Chahine completeren dit familieportret. Het resultaat is een intieme en persoonlijk film die tegelijk universele thema’s aansnijdt over knellende familiebanden, onvoorwaardelijke liefde en alle grijstinten daartussen.

A Long Breath

Ibrahim woont in een van de armste wijken van Tripoli in het noorden van Libanon, waar vetes gelieerd aan twee burgeroorlogen – de Libanese en de Syrische – de gemeenschap verscheuren. Kansen om hier werk te vinden zijn klein, zeker voor Ibrahim, die een strafblad heeft. Nu zijn vriendin zwanger is, droomt hij van een vroom moslimbestaan, werk en een eigen huis. Maar meestal wint de zucht naar drugs, drank en illegale gokwedstrijden.

Ibrahim is een van de vele verloren jonge mannen die zonder toekomstperspectief rondhangen op straat, waar het leger dreigend zijn rondes doet. Geweldsexplosies liggen hier altijd op de loer. Over een periode van een roerig halfjaar worden hij en zijn familie gevolgd.

Van tijd tot tijd trekt Ibrahim zich terug in een leegstaand, onaf theater − ontworpen door Oscar Niemeyer − dat symbool lijkt te staan voor zijn dromen en hoop op een beter leven. De aandachtige observaties vormen kernachtige, soms bitterzoete scènes uit het ploeterende bestaan van licht ontvlambare mannen en in stilte lijdende vrouwen in een politiek instabiele, explosieve regio.

Objector

Net als de meeste Israëlische jongeren moet Atalya het leger in. Ze heeft ernstige bezwaren tegen de rol van het leger in het Palestijns-Israëlische conflict en wil daar geen onderdeel van zijn. Tegelijk is ze bang dat mensen haar als verrader zien als ze weigert. Uitgebreid bespreekt ze haar voornemen met haar familieleden, die er verschillend over denken. Opvallend is dat er echt wordt geluisterd en dat er ruimte is voor afwijkende meningen. Dat haar grootvader zegt dat hij haar weigering “zo stom” vindt terwijl hij liefdevol in haar hand knijpt, is tekenend.

Terwijl Atalya zich voorbereidt op een mogelijk langdurige gevangenisstraf, bezoekt ze steeds vaker de bezette gebieden. Daar ziet ze hoe Palestijnen worden weggejaagd en hoe hun huizen worden vernietigd. Ze zoekt ook contact met andere dienstweigeraars.

Van een negentienjarig meisje met een sterk rechtvaardigheidsgevoel ontwikkelt ze zich gaandeweg tot boegbeeld van een groep jongeren die “nee” zegt tegen de bezetting en die militaire dienst niet langer ziet zoals oudere generaties het beschouwen: als een noodzakelijke stap naar volwassenheid.

Of Land and Bread

Een Palestijnse boer moet vechten voor zijn eigen grond in de eerste minuten van Of Land and Bread. Het is onderdeel van het Land van Israël, claimt een Joodse man die het plan heeft opgevat om er zijn graan te gaan verbouwen. “Jullie worden allemaal onze slaven,” zegt hij. “Als jullie daar al goed voor zijn.”

Het is slechts een van de vele voorbeelden van de pesterijen en vernederingen die Palestijnen vrijwel elke dag moeten ondergaan. Tientallen korte filmpjes komen er voorbij, gemaakt met camera’s verstrekt door mensenrechtenorganisatie B’Tselem en door regisseur Ehab Tarabieh gemonteerd tot een boze collage van provocaties. Militairen lijken te zoeken naar een excuus om het Palestijnen voortdurend moeilijk te maken – waarbij kinderen niet worden gespaard. Israëlische burgers bekogelen hun buurtgenoten met stenen en schreeuwen racistische leuzen om de boel verder op te stoken.

Hoe langer het intense Of Land and Bread aanhoudt, hoe akeliger het wordt. Door zoveel filmpjes uit de dagelijkse realiteit achter elkaar te zetten, laat Tarabieh het gevoel van onrecht diep onder de huid kruipen.

Talking About Trees

In Soedan is film iets van vervlogen tijden. Vier levenslang bevriende regisseurs leggen zich daar niet bij neer. Zelf leerden ze het vak lang geleden in het buitenland. Een van hen wordt door de anderen sindsdien gekscherend de Soedanese Eisenstein genoemd. We zien hoe de mannen als Soedanese filmclub en met kunst en vliegwerk hun filmcultuur proberen levend te houden. Veel van hun werk is verloren gegaan, maar enkele bewaard gebleven fragmenten zijn in de documentaire opgenomen.

Om anderen kennis te laten maken met de magie van film, besluiten ze een vervallen, oude openluchtbioscoop af te huren voor een grote gratis vertoning. Maar hoe doe je dat in een land waar de elektriciteit soms uitvalt, de benodigde apparatuur en infrastructuur ontbreken en de moskeeën vanuit alle kanten oproepen tot het avondgebed? “Hoe deden we dat vroeger?” vragen ze zich lachend af. Dan realiseren ze zich dat die oproepen er vroeger niet waren. De repressieve en gewelddadige geschiedenis van Soedan blijft op de achtergrond, maar het regime is film duidelijk ongunstig gezind. Toch blijven de mannen hoopvol.

Tiny Souls

De Syrische Marwa, haar zusje Ayah en haar broertje Mahmoud zijn met hun moeder en andere broers en zussen gevlucht uit Syrië en in vluchtelingenkamp Zaatari in Jordanië terechtgekomen. Ze zijn 11, 9 en 5 als filmmaker Dina Naser in 2012 begint met het vastleggen van hun dagelijks leven.

De kinderen spreken vrijuit met haar, ze delen herinneringen aan de gruwelijkheden die ze in Syrië hebben ervaren maar tonen ook veerkracht en levenslust. De primitieve omstandigheden waarin ze leven, in een kleine ruimte in het enorme, met prikkeldraad van de buitenwereld afgesloten kamp, zonder stromend water en voldoende basisvoorzieningen, vormen het decor waarin de kinderen ondanks alles spelen en ontdekken.

Gedurende de jaren raakt de filmmaker het contact met de familie soms ongewild kwijt, maar dankzij een door haar verstrekte camera gaan de kinderen zelf door met filmen. Een abrupte wending aan het einde van de film herinnert er echter aan hoe precair de situatie is van dit gezin op de vlucht voor oorlog.

Waterproof

De vriendinnen Khawla, Aisha en Rehab zijn loodgieters, waarbij Khawla ook een ngo bestiert die vrouwen opleidt en hun werk promoot. In Jordanië hoort een man niet bij een vrouw over de drempel te stappen als haar echtgenoot niet thuis is; een vrouwelijke loodgieter vormt geen bedreiging. Voor de vrouwen zelf is het werk vooral een middel tot onafhankelijkheid – vooral voor Aisha, die als weduwe met volwassen kinderen uitkijkt naar het starten van haar eigen bedrijf.

Khawla, platinablond en Westers gekleed, heeft het imago van een volkomen zelfstandige powervrouw; maar wanneer ze wordt beschuldigd van corruptie begint dat beeld af te brokkelen. Aisha beseft dat het moment is gekomen waarop ze zich op haar eigen ambities moet gaan richten. Dat stelt ook hun vriendschap op de proef.

Geschoten in vale pastelkleuren die de altijd aanwezige droogte illustreren, ontrolt dit drama zich te midden van scenes waarin de vrouwen aan het werk zijn, zich vermaken tijdens een dagje uit of verfrissend eigengereid en humoristisch de zaken des levens bespreken – lekker met de meiden.

43 Sahara Street

Midden in de verlatenheid van de Algerijnse Sahara runt Malika haar eenvoudige winkeltje. Vrachtwagenchauffeurs, gelukszoekers en avonturiers kunnen bij haar een kop thee krijgen en een omelet, wat sigaretten of water. Naast haar is altijd een stoel vrij, aan het kleine tafeltje tegen de wand. Malika ziet ze aankomen door de vierkante raampjes in de dikke muren, en kijkt ze na als ze weer vertrekken.

Wie haar nog niet kent, is nieuwsgierig naar deze vrouw hier alleen. Heeft ze geen familie, geen kinderen? Steeds beantwoordt ze dezelfde soort vragen, steeds opnieuw vertelt ze haar verhaal. Of (voor de afwisseling, uit verveling of ergernis) een variatie erop. Ongehaast legt regisseur Hassan Ferhani de gesprekjes vast. Zo ontstaat langzaamaan een gelaagde impressie van deze autonome vrouw, in een wereld die buiten de tijd lijkt te staan. Toch arriveert het heden ook in deze uithoek, in de vorm van een groot tankstation met restaurant, dat pal naast het winkeltje van Malika verrijst.